Bitkisel Atık Yağlar

Türkiye'de her yıl yaklaşık 1.7 milyon bitkisel yağ tüketilmektedir. Bu tüketimin sonucunda yaklaşık 350 bin ton bitkisel atık yağın oluştuğu tahmin edilmektedir.

Her 100 kişiden 90'ı kullanılmış atık yağları lavaboya dökmektedir. Lavabolara dökülen her 1 litre bitkisel yağ, 1 milyon litre içme suyunu kirletmekte olup bu da 15 kişinin bir yıllık içme suyunun kullanılamaz hale gelmesi demektir. Öte yandan atık yağlar toksik özelliğe sahiptir. Bitkisel atık yağlar çöpe döküldüklerinde ise atık sahalarında önce toprağa daha sonra yer altı sularına karışmaktadır. Bunlar yeraltı sularını kirletmekte, sualtı varlıklarını etkilemekte, kanalizasyon sistemlerinde ve atık su arıtma tesislerinde tıkanıklıklara neden olmaktadır. Ayrıca bitkisel atık yağlar kirlilik yükünün artmasına neden olarak işletim ve bakım maliyetini arttırmakta olup toprağa döküldüğünde kirlenmelere sebebiyet vermektedir.  


Atık Yağ:
Yağların belirli bir kullanım süresi sonunda orijinal yapısı bozulur. Ayrıca fiziksel ve kimyasal olarak kullanılamaz hale gelir ve atık olur.

Bitkisel Atık Yağ: “Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği” kapsamında bitkisel ham yağ rafine sanayinden çıkan “soap-stock”, kullanılmış kızartmalık yağlar, tesislerin yağ tutucularından çıkan yağlar ve kullanım süresi geçmiş olan bitkisel yağlar bitkisel atık yağ olarak tanımlanmaktadır.

MoTAT Taşıma Numarası: Atık gönderim işlemlerinde “Atık Yönetim Uygulaması/MoTAT” üzerinden otomatik olarak oluşturulacak olan ‘’Taşıma Numarası’’ alınması gerekmektedir.

Atık Toplama Lisansı: Geri kazanım tesislerinin bitkisel atık yağları toplamak için Çevre ve Şehircilik Bakanlığından, atık yağ taşıyacak firmaların ve araçların ise ilgili valilikten alacakları yeterlilik ve lisans belgesidir.

Bitkisel Atık Yağların Çevreyle Uyumlu Yönetiminin Sağlanması: Bitkisel atık yağların yönetimi, 06.06.2015 tarih ve 29378 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği” hükümlerine göre sağlanmaktadır.

 
Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliğinin Amaç ve Kapsamı

Amaç: Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği Madde 1 (1)’e göre bu yönetmeliğin amacı; bitkisel atık yağların oluşumundan bertarafına kadar çevre ve insan sağlığına zarar vermeden yönetiminin sağlanması, yönetiminde gerekli teknik ve idari standartların oluşturulması ve buna yönelik prensip, politika ve programların belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Kapsam: Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği Madde 2 (1)’e göre bu yönetmeliğin kapsamı; 2/4/2015 tarihli ve 29314 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Atık Yönetimi Yönetmeliğinin ek-4 Atık Listesinde yer alan; “20 01 26* - 20 01 25 dışındaki sıvı ve katı yağlar (A)” kodu kapsamında değerlendirilen kullanılmış kızartmalık yağlar ile “20 01 25 - Yenilebilir sıvı ve katı yağlar” kodu kapsamında değerlendirilen diğer bitkisel atık yağları kapsar.


Bitkisel Atık Yağların Yönetimine İlişkin Genel İlkeler

Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği Madde 5 (1)’e göre bu yönetmeliğin Genel İlkeleri;

a) Bitkisel atık yağların ithalatı yasaktır. İhracatı ve transit geçişiyle ilgili kurallar “Atık Yönetimi Yönetmeliği” hükümlerine tabidir.

b) Bitkisel atık yağların kaynakta azaltımı, ayrı toplanması ve geri kazanımı esastır. Geri kazanıma uygun olmayan bitkisel atık yağlar bu yönetmelik hükümleri doğrultusunda bertaraf edilir.

c) Bitkisel atık yağlar ile bu yağların işlenmesi sonucu oluşan atıkların çevreye zarar verecek şekilde depolanması, taşınması, doğrudan veya dolaylı olarak yüzey suları ile yeraltı suyuna, denize, kanalizasyona veya drenaj sistemi ile toprağa verilmesi ve mevcut düzenlemelerle belirlenen sınır değerleri aşarak hava kirliliğine neden olacak şekilde yakılması yasaktır.

ç) Bitkisel atık yağların doğrudan veya dolaylı olarak yemeklik yağlara ve ham yağlara karıştırılması yasaktır.

d) Bitkisel atık yağların kaynakta ayrı toplanması ve uygun olarak depolanması esastır.

e) Bitkisel atık yağ üreten kurum, kuruluş veya işletmeler, bu yağların toplanması için çevre lisanslı geri kazanım tesisleriyle veya bitkisel atık yağ ara depolama tesisleri ile yıllık sözleşme yapmakla yükümlüdürler.

f) Boşaltılmış olan toplama kapları, tank ve konteynerlerin geri kazanım tesislerinde veya bitkisel atık yağ ara depolama tesislerinde temizlenmesi esastır.

g) Bitkisel atık yağlar, çevre lisanslı geri kazanım tesisleri ile bitkisel atık yağ ara depolama tesisleri tarafından toplanır. Bunun dışındaki gerçek ve tüzel kişiler tarafından bitkisel atık yağlar toplanamaz.

ğ) Bitkisel atık yağlar ilgili teknik düzenlemelere uygun olarak sadece “biyodizel” ve “biyogaz” üretiminde kullanılabilir.

h) Bu maddenin (e) bendi kapsamındaki bitkisel atık yağ üreticileri, geri kazanım veya bitkisel atık yağ ara depolama tesisleri ile yaptıkları sözleşmenin ihlalinden kaynaklanacak uyuşmazlıkları ilgili il müdürlüğüne bildirmekle yükümlüdür.

ı) Başka bir kurum veya kuruluşun bünyesinde yemek hizmeti veren işletmelerden kaynaklanacak bitkisel atık yağlar için yemek hizmetini veren işletme, bitkisel atık yağ üreticisi olarak değerlendirilir.

i) Bitkisel atık yağların yarattığı çevresel kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan dolayı, bitkisel atık yağ üreticileri, toplayıcıları, taşıyıcıları, geri kazanım ve bertarafçıları müteselsilen sorumludur. Sorumluların bu faaliyetler sonucu meydana gelen zararlardan dolayı genel hükümlere göre tazminat sorumluluğu saklıdır.

j) Bitkisel atık yağların yönetiminden kaynaklanan her türlü çevresel zararın giderilmesi için yapılan harcamalar 2872 sayılı Çevre Kanununca “kirleten öder.” prensibine göre atıkların yönetiminden sorumlu olan gerçek ve tüzel kişiler tarafından karşılanır. Bitkisel atık yağların yönetiminden sorumlu kişilerin çevresel zararı durdurmak, gidermek ve azaltmak için gerekli önlemi almaması veya bu önlemlerin yetkili makamlarca doğrudan alınması nedeniyle kamu kurum ve kuruluşlarınca yapılan gerekli harcamalar, 21/7/1953 tarihli ve 6183 sayılı “Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun” hükümlerine göre bitkisel atık yağların yönetiminden sorumlu olanlardan tahsil edilir.


Bitkisel Atık Yağ Üreticisinin Yükümlülükleri

Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği MADDE 10 (1)’e göre,

Bitkisel atık yağ üreticileri;

a) Bitkisel atık yağları diğer atık madde ve çöplerden ayrı olarak biriktirmekle,

b) Konutlar hariç olmak üzere;

1) Faaliyetleri sonucu oluşan bitkisel atık yağların biriktirilmesi için sızdırmaz, iç ve dış yüzeyleri korozyona dayanıklı toplama kaplarını kullanmakla,

2) Bitkisel atık yağları lisanslı taşıyıcılarla işleme tesislerine göndermekle,

3) Bitkisel atık yağ sevkiyatında ulusal atık taşıma formu kullanmakla yükümlüdürler.

Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği MADDE 10 (2)’e göre bitkisel atık yağ üreticileri, atık beyan formunu bir önceki yıla ait bilgileri içerecek şekilde her yıl Ocak ayı itibarıyla başlamak üzere en geç Mart ayı sonuna kadar Bakanlıkça hazırlanan çevrimiçi uygulamalar kullanarak doldurmak, onaylamak, çıktısını almak ve beş yıl boyunca bir nüshasını saklamakla yükümlüdürler.

 
Bitkisel Atık Yağlar ile İlgili Belediyelerce Alınacak Tedbirler

Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği MADDE 8 (1)’e göre,

Büyükşehir belediyeleri, büyükşehir ilçe belediyeleri, il, ilçe ve belde belediyeleri;

yetki sahasında bulunan bitkisel atık yağ üreticilerini denetleyerek bitkisel atık yağların kanalizasyona dökülmesini önlemekle görevli ve yetkilidir.

MADDE 8 (2)’ye göre,

İl, ilçe ve belde belediyeleri;

a) Sınırları dâhilinde bitkisel atık yağ üreticilerinin, çevre lisansı almış geri kazanım tesisleriyle veya bitkisel atık yağ ara depolama tesisleri ile yıllık sözleşme yapmalarını sağlamak, buna ilişkin kayıtları ilgili il müdürlüğüne bildirmek ve sözleşme yapmayanlara gerekli cezai işlemi uygulamakla,

b) Bitkisel atık yağların hanelerden ayrı toplanması için yetkilendirilmiş kuruluş, çevre lisansı almış geri kazanım tesisleriyle veya bitkisel atık yağ ara depolama tesisleri ile iş birliği yaparak toplama sistemini oluşturmak, bitkisel atık yağ toplama faaliyetleri konusunda halkı bilgilendirmek ve toplama miktarları hakkında ilgili il müdürlüğüne bilgi vermekle görevli ve yetkilidir.


Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliğine Göre İşletmelerce İzlenecek Yollar

a) “Bitkisel Atık Yağ Toplama Lisansı” alan firmalarla veya valilikten geçici depolama izni almış toplayıcılarla irtibata geçilerek yıllık sözleşme yapılır.

b) Yapılan sözleşmenin bir örneği Büyükşehir Belediye Başkanlığı Çevre Koruma ve Kontrol Dairesi Başkanlığına iletilir.

c) Oluşmaya başlayan bitkisel atık yağlar, diğer atık madde ve çöplerden ayrı olarak sızdırmaz ve iç-dış yüzeyleri korozyona dayanıklı toplama kaplarında biriktirilir.

d) Bitkisel atık yağlar biriktikçe belirli periyotlarla lisanslı firmalara teslimatı gerçekleştirilir.

e) Bitkisel atık yağların her sevkiyatında ulusal atık taşıma formu kullanılır ve her taşımadan sonra bunların bir kopyası valiliğe gönderilir.


Bitkisel Atık Yağların Zararları:

a) 1 litre atık yağ 1 milyon litre içme suyunu kirletebilmektedir.

b) Su kirliliğinin % 25'ini kullanılmış bitkisel ve hayvansal atık yağlar oluşturmaktadır

c) Kullanılmış kızartmalık yağlar, yeraltı sularının kirlenmesine neden olabilir. Kirlenen yeraltı sularını temizlemek çok pahalı ve zordur. Yeraltı suları her ülke için önemli bir içme suyu kaynağıdır.

d) Denize, akarsuya ve göle ulaşan bitkisel atık yağlar; kuşlara, balıklara ve diğer canlı türlerine zarar vermektedir.

e) Bitkisel atık yağlar yüksek sıcaklıkta kolaylıkla okside olmaktadır ve kullanım ömürlerini tamamladıktan sonra “ekotoksik” özellikler göstermektedir.

f) Kullanılmış kızartmalık yağlar, kısa sürede oksidasyona uğrayarak kanserojen bir özellik kazanmaktadır. Yanmış yağın yemeklerde kullanılması veya kızartma yapılması sağlığı tehlike altına koymaktır.

g) Bitkisel atık yağlar, atık su toplama sistemlerinin daralmasına ve tıkanmasına neden olmaktadır.


Bitkisel Atık Yağların Geri Dönüşümü

Günümüzde kontrolsüz bir şekilde alıcı ortama ulaşan atıkların, çevreye ve insan sağlığına zarar verdiği açıktır.  Bu atıkların en önemlilerinden biri de bitkisel atık yağlardır. Bitkisel yağların lavaboya dökülmesi durumunda altyapı sistemlerinde ciddi sorunlar yaşanmakta olup atık su kanallarının tıkanmasına kadar varan sonuçlarla karşılaşılabilmektedir. Atık su arıtma tesisine ulaşan bitkisel atık yağların arıtma tesisinin verimine olumsuz etkileri vardır. Arıtılmadan alıcı ortama ulaşan bitkisel atık yağlarsa sudaki oksijeni azaltmaktadır ve başta balıklar olmak üzere ortamdaki diğer canlılara zarar vermektedir. Ayrıca özgül ağırlıkları nedeniyle de su yüzeyini bir film tabakası gibi kaplayarak oksijen transferini önlemekte ve su altı canlı yaşamını tahrip etmektedir. Evsel katı atıkların içine atılan bitkisel yağlarsa kontrolsüz bir şekilde toprağa atılması durumunda toprakta olumsuz etki yaratmaktadır ve buradan yağmur suları ile yeraltı sularına kadar inerek içme sularına karışabilmektedir. Durum böyleyken çevreye ve direkt ya da dolaylı şekilde insan sağlığına zarar veren bu atıkların uygun bir şekilde uzaklaştırılması gerekmektedir.

Bitkisel atık yağların bertaraf edilmesi yerine bu atıklardan faydalanılması ve mümkün olduğunca hem çevreye hem insana en yüksek faydayı sağlayacak şekilde geri kazanılmasının sağlanması en doğru yöntemdir. Günümüzde sıkça duyduğumuz geri dönüşüm konusu, atık yağların yönetimi konusunda da bizlere birçok faydalı seçenek sunmaktadır. Geri dönüşüm sayesinde hem atık yağlarımızı doğru şekilde yönetmiş oluruz hem de bunları bir faydaya dönüştürmüş oluruz.

Toplanan tüm bitkisel atık yağlar “biyoenerji” haline gelebilmektedir. Bu da yenilenebilir enerji üretebilmek için bizlere kaynak sağlar. Bu kaynaklardan elde edilebilen biyodizel yakıtlar, petrol kaynaklı yakıtlara göre yaklaşık olarak yarı oranda daha az sera gazı salımı yapmakta olup bu da yalnızca bu atıkların doğaya verdiği zararı ortadan kaldırmaktadır.

Ülkemizde bitkisel atık yağlar, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından verilen çevre lisansına sahip tesisler tarafından geri dönüştürülebilmektedir. Bu sayede yalnızca biyodizel gibi yakıt olarak değil sabun ve kimya sanayiinde kullanılacak hammadde gibi şekillere dönüştürülebilmektedir. Bunun için evlerimizde atık yağ durumuna gelen bitkisel yağlarımızı pet şişe gibi kaplar kullanarak ağzı sıkıca kapalı şekilde bize en yakın atık yağ toplama noktasına bırakmalıyız. Bitkisel atık yağların toplanması konusunda bazı bölgelerdeki belediyelerin destek verdiği ve atık yağların evlerimize kadar gelinerek alınma konusunda yardım ettiği unutulmamalıdır.